Τοσιλιάνη Χ. Γεώργιου
Καθηγητή Θεολόγου
Η απελευθέρωση της Γουμένισσας απο τον Τουρκικό ζυγό, στις 23 Οκτωβρίου 1912.
Η απελευθέρωση της Γουμένισσας απο τον Τουρκικό ζυγό, στις 23 Οκτωβρίου 1912.
(Λόγος Πανηγυρικός ο οποίος εκφωνήθηκε στον Μητροπολιτικό Ναό Αγίου Γεωργίου Γουμένισσας, στις 24 Οκτωβρίου 2010)
Μοναδική και ιδιαίτερη ημέρα η σημερινή, τόσο για την εκκλησία μας, όσο και για την ιδιαίτερη πατρίδα μας την Γουμένισσα και την ευρύτερη περιοχή της.
Σήμερα, 23η Οκτωβρίου, η εκκλησία μας τιμά την μνήμη του αδελφόθεου Ιακώβου και είναι η μοναδική ημέρα σε όλη τη διάρκεια του χρόνου κατά την οποία τελείται η ομώνυμη αρχαία Θεία Λειτουργία.
Αλλά και για την πόλη μας την Γουμένισσα, είναι μοναδική ημέρα, καθώς σήμερα τιμούμε και γιορτάζουμε την επέτειο της απελευθέρωσής της από τον τουρκικό ζυγό πριν από 98 ολόκληρα χρόνια
Η πτώση της Κων/πολης στις 29 Μαίου 1453, ήταν η τελευταία πράξη του δράματος της πάλαι ποτέ ένδοξης Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Η Κων/πολη, η χιλιόχρονη βασιλεύουσα του Βυζαντίου, ήταν ένα από τα ελάχιστα ελεύθερα οχυρά του Ελληνισμού.
Οι Τούρκοι εδώ και πολλά χρόνια, εκμεταλλευόμενοι εμφυλίους πολέμους και έριδες ανάμεσα στους Χριστιανούς είχαν διεισδύσει στην περιοχή των Βαλκανίων.
Ήδη, μεταξύ του 1372 και του 1385 μ.Χ, 80 δηλαδή ολόκληρα χρόνια πριν την άλωση της πόλης, ο Τούρκος στρατηγός Γαζή Εβρενός είχε κατακτήσει τα Γιαννιτσά, την περιοχή της Γουμένισσας. το Γυναικόκαστρο και μεγάλο μέρος της Μακεδονίας.
Αργότερα, στις 29 Μαρτίου 1430 και η Θεσσαλονίκη, πέφτει στα χέρια των Τούρκων.
Ο Ελληνισμός βυθίζεται σε αιώνιο σκοτάδι και ακολουθούν 540 περίπου χρόνια, έως το 1912, όπου <<όλα τα έσκιαζε η φοβέρα και τα πλάκωνε η σκλαβιά>>.
Σε όλη την διάρκεια της Τουρκοκρατίας, η ζωή, η τιμή και η περιουσία κάθε Χριστιανού, βρισκόταν στην διάθεση του κατακτητή και εκτός από τον κεφαλικό φόρο, που του επέτρεπε να ζει, ήταν αναγκασμένος να πληρώνει και τον φοβερό φόρο αίματος, να δίνει τα παιδιά του κατά το παιδομάζωμα, να γίνουν γενίτσαροι.
Από τα πρώτα χρόνια της σκλαβιάς, εγκαθίστανται Τούρκοι στα Γιαννιτσά, στον Εύρωπο, στην περιοχή της Αξιούπολης και σε άλλες κοντινές περιοχές, οι οποίοι συγκροτούν συμμορίες και περιφέρονται στα χωριά των Χριστιανών, σκοτώνοντας και λεηλατώντας.
Τα δύσκολα εκείνα χρόνια, ο φόβος από τις ληστρικές επιδρομές αναγκάζει τους κατοίκους των τεσσάρων μικρών οικισμών που υπήρχαν στους γύρω από την Γουμένισσα λόφους, να ενωθούν και να σχηματίσουν μία μεγαλύτερη κοινότητα στον χώρο που πολύ νωρίτερα είχε επιλέξει η Θεοτόκος με θαυματουργό τρόπο, δια της εικόνας της να κτιστεί μοναστήρι προς τιμήν της.
Οι επιδρομές των ληστών όμως δεν σταμάτησαν και σε μια τους επιδρομή, αφού καταλαμβάνουν και λεηλατούν το μοναστήρι, συλλαμβάνουν και κρεμούν τον ηγούμενο της μονής, στο δάσος από μεγάλα πλατάνια που υπήρχε στη σημερινή κεντρική πλατεία, και έτσι ο τόπος ονομάζεται Γουμέντζια, τόπος του Ηγουμένου και στη συνέχεια Γουμένισσα.
Τα επόμενα χρόνια, χάρη στην όποια τυπική προστασία απολάμβανε το μοναστήρι της Παναγίας, χάρη στην γεωγραφική θέση, αλλά και χάρη στην εργατικότητα των κατοίκων οι οποίοι ασχολούνται με την αμπελουργία, την κτηνοτροφία και την σηροτροφία, ο τόπος μας αναπτύσσεται και η Γουμένισσα πολύ σύντομα γίνεται πνευματικό, οικονομικό και διοικητικό κέντρο της περιοχής.
Στην ανάπτυξη της περιοχής και στην αύξηση του πληθυσμού συνετέλεσε και το γεγονός ότι με σουλτανικό φιρμάνι στις 12 Μαίου του 1696 οι κάτοικοι της Γουμένισσας, της Γρίβας και της Κάρπης απαλλάσσονταν από τους έκτακτους φόρους, διότι είχαν αναλάβει την επεξεργασία (υδροτριβή – μπατάνισμα) των μάλλινων υφασμάτων από τα οποία κατασκευάζονταν οι στολές του τουρκικού στρατού.
Η Γουμένισσα γίνεται έδρα της ομώνυμης περιφέρειας, η οποία ανήκε στο Βιλαέτι Θεσσαλονίκης και τον Καζά Γιαννιτσών, όπου είχε την έδρα του ο καϊμακάμης.
Στην Γουμένισσα υπήρχε αστυνομία και τουρκικός στρατός, εδώ επίσης είχε την έδρα του και ο ιεροδίκης (Καδής) της περιοχής, όπως μαθαίνουμε από σουλτανικό φιρμάνι του 1721.
Ο τουρκικός στρατός στρατοπέδευε ψηλά, στο χώρο του σημερινού Νοσοκομείου, για να εποπτεύει και να ελέγχει τα πάντα.
Το ευτύχημα είναι, ότι στον τόπο μας δεν εγκαταστάθηκαν μόνιμα τούρκοι έποικοι και ποτέ δεν κτίστηκε τζαμί.
Στον γειτονικό μας Πεντάλοφο είχε την έδρα του Τούρκος μπέης.
Όμως, κανένας κατακτητής δεν μπόρεσε να σταθεί, χωρίς να αποδυναμώσει και να συντρίψει ηθικά και κοινωνικά το υπόδουλο λαό. Εξισλαμισμοί, παιδομάζωμα, σκληροί νόμοι, φόροι και καταπιέσεις ήταν τα γνωρίσματα των χρόνων της δουλείας.
Στα 1759 μια ολόκληρη περιοχή της κεντρικής Μακεδονίας εξισλαμίστηκε δια της βίας την ημέρα του Πάσχα, με επικεφαλής τον Μητροπολίτη Μογλενών Ιωάννη.
Στις γειτονικές μας πόλεις Βέροια και Έδεσσα κατά τις ημέρες του Πάσχα ή του Μουσουλμανικού Μπαϊραμιού, οι κατακτητές θεωρούσαν υποχρέωσή τους να εξισλαμίσουν δια της βίας κάποιο Χριστιανό, (προς επίδειξη δύναμης) και να τον περιφέρουν πανηγυρικά μέσα στη πόλη.
Αλλά και στην περιοχή μας, το 1823 οι Τούρκοι εξισλάμισαν βίαια τρεις κατοίκους από την Κάρπη.
Πολλοί προτίμησαν το μαρτύριο αντί να αλλαξοπιστήσουν, πλουτίζοντας έτσι τον μακρύ κατάλογο των μαρτύρων της Εκκλησίας μας. π.χ. η Αγία Χρυσή στο χωριό Χρυσή της Αριδαίας, η οποία μαρτύρησε στις 13 Οκτωβρίου του 1795.
Ο λαός μας ποτέ δεν θεώρησε την τουρκική κατάκτηση σαν κάτι τετελεσμένο και με κάθε ευκαιρία έπαιρνε τα όπλα για να αποτινάξει τον βάρβαρο ζυγό.
Σε όλη την διάρκεια της τουρκοκρατίας, στα γύρω από την Γουμένισσα υψώματα, δρουν κλεφταρματολοί σαν τον Δήμο, τον Άγγελο Καραδήμο και τον Νικοτσάρα, ο οποίος το 1807 συγκρούεται στα χάνια της Γουμένισσας με τον τουρκικό στρατό, προξενώντας του πολλές απώλειες.
Όταν το 1821 σήμαναν οι καμπάνες της ώρα της ανάστασης του γένους, οι πρόγονοί μας έδωσαν αμέσως το παρόν στο εθνικό προσκλητήριο, παρόλο που στα γειτονικά μας Γιαννιτσά στάθμευε πολυάριθμος τουρκικός στρατός.
Στην περιοχή μας γίνονται έρευνες από τους Τούρκους και συλλήψεις. Στα χωριά Γουμένισσα, Γρίβα και Κάρπη βρίσκουν 49 όπλα και τιμωρούν σκληρά τους κατόχους τους. Την εποχή εκείνη οι τούρκοι κατέστρεψαν στην Κ. Μακεδονία 42 πόλεις και χωριά. (Νάουσα, Χαλκιδική κλπ)
Η Μακεδονία έμεινε έξω από τον εθνικό κορμό, όμως οι κάτοικοί της δεν σταμάτησαν να αγωνίζονται για ελευθερία, καθώς ξεσπούν επαναστάσεις το 1854 αλλά και το 1878, στις οποίες συμμετέχουν και συμπατριώτες μας.
Από τα μέσα του 18ου αιώνα εμφανίζονται νέα σύννεφα, καθώς κάνουν αισθητή την παρουσία τους διάφοροι πράκτορες Ουνιτικής, Βουλγαρικής, Σερβικής και Ρουμανικής προπαγάνδας.
Το 1870 ιδρύεται η Βουλγαρική Εξαρχία και το 1878 υπογράφεται η Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου, με την οποία παραχωρείται το μεγαλύτερο μέρος της Μακεδονίας στην Βουλγαρία. Ταυτόχρονα, αρχίζει η προσπάθεια της Βουλγαρίας να αλλοιώσει τον εθνικό χαρακτήρα της Μακεδονίας μας.
Οι κάτοικοι της περιοχής μας, η οποία την εποχή αυτή βρίσκεται σε οικονομική άνθιση, καθώς τα υψηλής ποιότητας κρασιά και τα μετάξια της γίνονται γνωστά και πέρα από τα σύνορα, αντιδρούν αρχικά με ειρηνικά αλλά δυναμικής μορφής μέσα.
Οργανώνουν την ελληνική παιδεία, κτίζουν διδακτήρια και περικαλλείς ναούς, ιδρύουν συλλόγους.
Έτσι το 1882-1894 οικοδομείται το απέναντι από την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου επιβλητικό διδακτήριο, με δαπάνες κατά το πλείστον του ευεργέτη της Γουμένισσας Θάνου Ζελέγκου.
Πρωτύτερα, το 1864 θεμελιώνεται ο παρών ναός του Αγίου Γεωργίου, ο οποίος αποπερατώνεται 5 χρόνια αργότερα, το 1869.
Το 1874 ιδρύεται στην περιοχή μας Φιλεκπαιδευτική Αδελφότητα με σημαντικότατο ρόλο στην πνευματική και πολιτιστική ανάπτυξη της περιοχής.
Και όταν τα ειρηνικά μέσα αποδεικνύονται μη επαρκή, οι κάτοικοι δεν διστάζουν να χρησιμοποιήσουν και τα όπλα.
Η ένοπλη Ελληνική αντίδραση, στην προσπάθεια της Βουλγαρίας για επικράτηση στη Μακεδονία, κορυφώνεται κατά την περίοδο 1904-1908 η οποία είναι γνωστή σαν «ένοπλη περίοδος του Μακεδονικού Αγώνα».
Στην περιοχή μας δρουν αξιόλογα σώματα ντόπιων οπλαρχηγών, όπως των αδελφών Δογιάμα, του Ναούμη, του Σιωνίδη, του Καραϊσκάκη.
Δρουν όμως και σώματα πολλών αξιωματικών του ελληνικού στρατού, (σώματα Μωραϊτη, Φραγκόπουλου, Κακουλίδη κ.λ.π.) οι οποίοι ήρθαν στα μέρη μας και αγωνίστηκαν για την διάσωση της ελληνικότητας της Μακεδονίας.
Η ένοπλη φάση του Μακεδονικού αγώνα τερματίζεται το 1908 όταν το κίνημα των Νεότουρκων καταλαμβάνει την εξουσία στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Οι Νεότουρκοι υπόσχονται φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις, ισότητα, ελευθερία και ισοτιμία όλων των λαών της Αυτοκρατορίας.
Σύντομα όμως δείχνουν το αληθινό τους πρόσωπο, καθώς ακολουθούν πολιτική βίαιου εκτουρκισμού των διαφόρων εθνοτήτων που ζούσαν στα εδάφη της. Πολλά σχολεία έκλεισαν, η καταπίεση των Χριστιανών εντάθηκε και σχεδιάζεται μαζική μετανάστευση 200000 μουσουλμάνων εποίκων στην Μακεδονία. Νέοι τούρκοι έποικοι εμφανίζονται στο Πολύκαστρο, στο Γυναικόκαστρο και σε άλλα κοντινά μας μέρη. Επιπλέον θεσπίζεται υποχρεωτική στρατιωτική θητεία και για τους Χριστιανούς, με στόχο τον σταδιακό εκτουρκισμό τους.
Πολλοί Γουμενισσιώτες στρατεύσιμης ηλικίας τότε, για να αποφύγουν την θητεία τους στον τουρκικό στρατό και την συμμετοχή τους σε πόλεμο με ομόδοξους λαούς, αναγκάζονται να φύγουν από τον τόπο τους και να μεταναστεύσουν, κυρίως στην Αμερική.
Η πολιτική των Νεότουρκων, προκάλεσε την αντίδραση των Βαλκανικών λαών. Ελλάδα, Σερβία, Βουλγαρία και Μαυροβούνιο, συνάπτουν κρυφά συμμαχία εναντίον της Τουρκίας, υλοποιώντας το όραμα του Ρήγα Φεραίου.
Στις 30 Σεπτεμβρίου του 1912 οι βαλκανικές αυτές χώρες έστειλαν συλλογικά τελεσίγραφο στην Τουρκία, με το οποίο ζητούσαν την διασφάλιση της αυτονομίας των εθνικών μειονοτήτων τους, που ζούσαν στο έδαφός της.
Η Τουρκία απέρριψε το τελεσίγραφο και η σύγκρουση ήταν αναπόφευκτη.
Κηρύσσεται έτσι ο Α΄ Βαλκανικός πόλεμος και στις 5 Οκτωβρίου 1912, ο Ελληνικός στρατός με αρχηγό τον διάδοχο Κωνσταντίνο, περνά τα σύνορα, με στόχο την κατάληψη της Μακεδονίας.
Στις 6 Οκτωβρίου απελευθερώνεται η Ελασσόνα και μετά την διήμερη μάχη του Σαραντάπορου, όπου συντρίβεται η τουρκική αντίσταση, απελευθερώνονται τα Σέρβια και η Κοζάνη.
Με παρέμβαση του τότε Πρωθυπουργού Ελ. Βενιζέλου, αλλάζουν τα σχέδια του Γενικού Στρατηγείου, τα οποία προέβλεπαν προέλαση προς το Μοναστήρι και ο στρατός μας κατευθύνεται προς τη Θεσσαλονίκη, προς την οποία κατευθύνονταν και δυνάμεις του βουλγαρικού στρατού από τα βορειοδυτικά.
Ταυτόχρονα, στα βουνά της Μακεδονίας, ντόπια ανταρτικά σώματα συγκροτούνται και χτυπούν τα νώτα του εχθρού.
Ταυτόχρονα, τα παλικάρια της Μακεδονίας ξεθάβουν τα κρυμμένα από την εποχή του Μακεδονικού αγώνα όπλα τους, συγκροτούν ανταρτικά σώματα και χτυπούν τα νώτα του εχθρού.
Στις 15 Οκτωβρίου, οι κάτοικοι της περιοχής μας γνωρίζουν από κοντά την Τουρκική θηριωδία. Έχοντας οι τούρκοι την πληροφορία ότι ανταρτική ομάδα πέρασε για ανεφοδιασμό από την Γρίβα, βομβαρδίζουν με το πυροβολικό τους το χωριό και στη συνέχεια εισβάλουν σ΄αυτό. 80 περίπου κάτοικοι της Γρίβας φονεύονται και όλα τα σπίτια πυρπολούνται, πλην της εκκλησίας και του σχολείου του χωριού. Απώλειες των τούρκων: 6 νεκροί στρατιώτες. Ο Ιερέας Παπαδημητρίου από την Γουμένισσα, ο οποίος λειτουργούσε σ΄αυτόν εδώ το ναό, με κίνδυνο της ζωής του μεταβαίνει στην φλεγόμενη Γρίβα και κατορθώνει να σώσει τα γυναικόπαιδα.
Η επόμενη μεγάλη μάχη δόθηκε στις 19-20 Οκτωβρίου 1912 στα Γιαννιτσά όπου οι Τούρκοι είχαν παρατάξει ισχυρές δυνάμεις, ώστε να ανακάμψουν την πορεία του ελληνικού στρατού προς την Θεσσαλονίκη.
Ήταν γι΄ αυτούς και ζήτημα τιμής η υπεράσπιση των Γιαννιτσών, την οποία θεωρούσαν ιερή πόλη, καθώς εκεί βρισκόταν ο τάφος του Γαζή Εβρενός.
Στις 19 Οκτωβρίου άρχισε η ελληνική επίθεση. Τις τελευταίες απογευματινές ώρες, τα ελληνικά τμήματα κατάφεραν να διασπάσουν την εχθρική γραμμή και να φτάσουν έξω από την πόλη των Γιαννιτσών. Οι επιχειρήσεις συνεχίστηκαν και το πρωί της 20ης Οκτωβρίου. Ο τουρκικός στρατός, βλέποντας την αρνητική έκβαση της μάχης αναγκάζεται να συμπτυχθεί προς την Θεσσαλονίκη και ο Ελληνικός Στρατός εισέρχεται ελευθερωτής στην πόλη των Γιαννιτσών μετά από 540 χρόνια.
Ατέλειωτες ώρες αγωνίας ζούσαν στη Γουμένισσα το φοβερό διήμερο της 19ης και της 20ης Οκτωβρίου 1912
Καθώς οι βροντές των κανονιών και η αντάρα της μάχης έρχονται στα αυτιά τους, οι πρόγονοί μας στρέφουν με αγωνία τα μάτια τους στα εικονίσματα, σταυροκοπιούνται, προσεύχονται στην Υπέρμαχο Στρατηγό και η ελπίδα θερμαίνει την ψυχή τους.
Και όταν οι βροντές και αστραπές σταματούν, και τα ευχάριστα νέα φθάνουν από στόμα σε στόμα, στην περιοχή μας επικρατεί ενθουσιασμός.
Κάτω από την μύτη του τουρκικού στρατού ο οποίος έδρευε στην πόλη μας, οι Γουμενισσιώτες αποφασίζουν να στείλουν αντιπροσωπία στον αρχιστράτηγο του Ελληνικού στρατού και διάδοχο Κων/νο και να του ζητήσουν να στείλει στρατό να ελευθερώσει την Γουμένισσα, πριν προλάβουν οι άλλοι σύμμαχοι.
Γνώριζαν καλά ότι συμφωνία για την μοιρασιά των εδαφών που θα απελευθερώνονταν δεν είχε προηγηθεί μεταξύ των συμμάχων και αν προλάβαινε και θρονιαζόταν στην πόλη μας στρατός Βουλγαρικός ή Σερβικός, νέες περιπέτειες περίμεναν τον τόπο μας.
Ταυτόχρονα οργανώνονται και συγκεντρώνουν από το υστέρημά τους μεγάλες ποσότητες από ψωμί, καπνό, σταφύλια, κ.λ.π. για να ενισχύσουν τον στρατό μας.
Έτσι, αντιπροσωπία των κατοίκων της Γουμένισσας, με πολλά κάρα φορτωμένα τρόφιμα φθάνει στα Γιαννιτσά, συναντούν τον αρχιστράτηγο και διάδοχο Κων/νο και τον παρακαλούν να στείλει ένα τμήμα στρατού να ελευθερώσει την Γουμένισσα, πριν προλάβουν οι Βούλγαροι που ολοένα και πλησίαζαν.
Ακούγοντας το αίτημα ο Αρχιστράτηγος και κατανοώντας ταυτόχρονα την στρατηγική σημασία της παρουσίας ελληνικού στρατού στην Γουμένισσα, δεν ολιγωρεί.
Τμήματα αναγνώρισης της ΙV και VII μεραρχίας του Ελληνικού στρατού διατάσσονται και αναχωρούν το πρωί της 22 Οκτωβρίου από τα Γιαννιτσά, με σκοπό να απελευθερώσουν την Γουμένισσα και στη συνέχεια να κατευθυνθούν προς τον Αξιό ποταμό, εξασφαλίζοντας περάσματα, καθώς ο Ελληνικός στρατός προετοιμαζόταν για την προέλασή του προς την Θεσσαλονίκη.
Ο τουρκικός λόχος που έδρευε στην Γουμένισσα, αλλά και όλοι οι εκπρόσωποι της τουρκικής εξουσίας, περνούν ώρες αγωνίας. Συγκεντρωμένοι στην κεντρική πλατεία, ετοιμάζονται να εγκαταλείψουν τον τόπο μας, να συμπτυχθούν προς την Θεσσαλονίκη, αφού πρώτα αφήσουν καμένη γη, καίγοντας την Γουμένισσα, για να στερήσουν τον ελληνικό στρατό από εφόδια και καταλύματα.
Όμως, η Υπέρμαχος Στρατηγός και προστάτιδα της Γουμένισσας έκαμε το θαύμα της.
Οι ανιχνευτές τους τούς ενημερώνουν έντρομοι ότι ο Ελληνικός Στρατός πλησιάζει, περνάει το ποτάμι έξω από την Γουμένισσα.
Επικρατεί πανικός, καταλαβαίνουν ότι δεν έχουν χρόνο για χάσιμο και εγκαταλείπουν βιαστικά τον τόπο μας αφήνοντας άθικτη την πόλη μας.
Σύμφωνα με προφορικές μαρτυρίες, ο άλλοτε αγέρωχος τούρκος μπέης του Πενταλόφου βγάζει και πουλάει όσο όσο την στολή του και μπαίνει ανάμεσα στο πλήθος των στρατιωτών, για να κρυφτεί στην ανωνυμία του πλήθους.
Λίγο αργότερα, ανήμερα στις 23 Οκτωβρίου 1912, ημέρα Τρίτη, ένας λόχος Ελληνικού στρατού απελευθέρωνε την Γουμένισσα, η Ελληνική σημαία στηνόταν στην κεντρική πλατεία της πόλης μας και ο άνεμος της ελευθερίας δρόσιζε την όμορφη νύμφη του Πάικου
Ο Τούρκος ταγματάρχης με τους 132 στρατιώτες που εγκατέλειπαν τον τόπο μας, αναγκάστηκαν να παραδοθούν λίγο αργότερα, στον λόχο του Β. Καπετανάκη.
Σαν σήμερα, 98 χρόνια πριν, σε τούτον εδώ τον ναό, οι πρόγονοί μας δοξολογούσαν τον Θεό, γιορτάζοντας την απελευθέρωσή τους η οποία οφειλόταν στην δική τους πρωτοβουλία να καλέσουν τον Ελληνικό στρατό, γιορτάζοντας την Ανάσταση του τόπου μας μετά από 540 χρόνια σκλαβιάς και καταπίεσης.
Τρεις ημέρες αργότερα, στις 26 Οκτωβρίου 1912, ανήμερα του Αγίου Δημητρίου, η γαλανόλευκη σημαία μας κυμάτιζε υπερήφανα και στην πρωτεύουσα της Μακεδονίας μας, την Θεσσαλονίκη.
Ζήτω η Ελευθερία!
Ζήτω η 23 η Οκτωβρίου 1912!
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
1. Αλτίκη Σπ. Γουμένισσα η Παιονική στην Ιστορία Θεσ/νίκη 1995
2. Βακαλόπουλου Απ. Ιστορία της Μακεδονίας 1354-1833
Θεσ/νίκη 1969
3. Βακαλόπουλου Κων/νου Το Μακεδονικό Ζήτημα 1856-1913
Θεσ/νίκη 1993
4. Βασδραβέλη Ι.Κ. Ιστορικά Αρχεία Μακεδονίας Α΄ Θεσ/νίκη 1952
5. Γ.Ε.Σ. Θέματα Στρατιωτικής Ιστορίας Αθήναι 1981
6. Γ.Ε.Σ. Επίτομη Ιστορία των Βαλκανικών πολέμων Αθήνα 1987
7. κ.κ. Δημητρίου Μητροπολίτου Γουμενίσσης, Αξιουπόλεως, Πολυκάστρου «Παναγία η Γουμένισσα» Γουμένισσα 1992
8. Δογιάμα Κων/νου Οι Μακεδονομάχοι αδελφοί Δογιάμα
Θεσ/νίκη 2009
9. Εθνικού Συλλόγου Διδασκάλων και Νηπιαγωγών Παιονίας
Η Εκπαιδευτική περιφέρεια Παιονίας Αθήναι 1965
10. Εκδοτικής Αθηνών Ιστορία του Ελληνικού Έθνους Αθήνα 1974
11. Ιερού Προσκυνήματος Παναγίας Γουμενίσσης
«Παναγία η Γουμένισσα»
12. Ίντου Χρ. – Χαρααμπίδη Βας. Η περιοχή του Ν. Κιλκίς από την αρχαιότητα ως τα νεότερα χρόνια Κιλκίς 1994
13. Ίντου Χρ. «Τα οικεία κοσμείν και σώζειν ...» Κιλκίς 1999
14. Ίντου Χρ. Ο Ιερός Ναός Αγίου Γεωργίου Γουμένισσας
Γουμένισσα 1991
15. Ίντου Χρ. Η Εκπαίδευση στη Γουμένισσα και στην Ευρύτερη περιοχή του Ν. Κιλκίς κατά την τελευταία περίοδο της τουρκοκρατίας (1870-1912) Θεσ/νίκη 1993
16. Μελά Σπύρου Οι πόλεμοι 1912-1913 Αθήνα 1958
17. National Geographic Η Μεγάλη Εξόρμηση 1912-13 Αθήνα 2001
18. Νικοδήμου Αγιορείτου Αγίου Συναξαριστής Νεομαρτύρων
Θεσ/νίκη 1996
19. Πρακτικά Επιστημονικού Συνεδρίου «Μακεδονικός Αγώνας – Παύλος Μελάς» Καστοριά 2005
20. Σταλίδη Κων/νου «Το Βυζαντινό τοπωνύμιο Σλάνιτσα» άρθρο στο Περιοδικό «Φίλιππος» Ιστορικής και Λαογραφικής Εταιρείας Γιαννιτσών, τεύχος 61 Γιαννιτσά 2008
21.Τιμοθεάδη Τιμ. Η Ουνία στον Καζά Γιαννιτσών και η πολιτική του Βατικανού χθες και σήμερα Γιαννιτσά 1992
22.Τιμοθεάδη Τιμ. Η Παιδεία στον Καζά Γιαννιτσών Θεσ/νίκη 1998
23.Τοπική Παράδοση
24. Προφορικές Διηγήσεις υπερηλίκων κατοίκων της Γουμένισσας
--------------------------------------------------------------------------
Γουμένισσα 23 Οκτωβρίου 2010
Τοσιλιάνης Χ. Γεώργιος
Καθηγητής Θεολόγος
