ΓΕΩΡΓΙΟΥ Χ. ΤΟΣΙΛΙΑΝΗ

Μ. Th. Θεολογίας

Καθηγητή Θεολόγου

Eρευνητή τοπικής Ιστορίας και Λαογραφίας

ΓΟΥΜΕΝΙΣΣΑ, Η "ΝΥΜΦΗ ΤΟΥ ΠΑΙΚΟΥ". Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΤΟΠΟΥ ΜΑΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ

Η Γουμένισσα, πρωτεύουσα της Επαρχίας Παιονίας και ιστορική πρωτεύουσα του Δήμου Παιονίας, είναι κωμόπολη του Ν. Κιλκίς και έχει 4500 κατοίκους.

Απλώνεται στους ανατολικούς πρόποδες του όρους Πάικον, σε υψόμετρο 250μ., σε μια εύφορη, κατάφυτη και καταπράσινη κοιλάδα, την οποία διασχίζουν τέσσερα μικρά ποτάμια που πηγάζουν από το βουνό.

Απέχει 75 χιλιόμετρα από την Θεσσαλονίκη, 45 χιλιόμετρα από το Κιλκίς, 20 χιλιόμετρα από τα Γιαννιτσά και 25 χιλιόμετρα από την Πέλλα, την πρωτεύουσα της Αρχαίας Μακεδονίας.

Η περιοχή της Γουμένισσας στα χρόνια του Τρωικού πολέμου ανήκε στο κράτος των Παιόνων. Αργότερα αποτέλεσε μέρος του κρατιδίου της Βοττιαίας, η οποία καταλάμβανε την έκταση μεταξύ των ποταμών Αξιού και Αλιάκμονα και εκτείνονταν έως το όρος Πάικον. Με την ίδρυση του Βασιλείου της Μακεδονίας από τον μυθικό βασιλέα Κάρανο και τον Περδίκκα Α΄ (7^ος αι.) η περιοχή μας, όπως και όλη η Βοττιαία, ενσωματώθηκε και αποτέλεσε αναπόσπαστο μέρος του Βασιλείου της Μακεδονίας.

Κατακτήθηκε από τους Ρωμαίους, όπως και όλη η Μακεδονία, μετά την μάχη της Πύδνας το 168 π.Χ. και αποτέλεσε μέρος της Ρωμαϊκής και αργότερα της Ανατολικής Ρωμαϊκής - Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.

Κατά την Βυζαντινή περίοδο, όπως και σε όλες τις ιστορικές περιόδους, η κοιλάδα του Αξιού και η περιοχή μας αποτέλεσαν πέρασμα και στόχος επιδρομών διαφόρων εισβολέων. 

Καταλήφθηκε από τους Τούρκους, υπό τον Γαζή Εβρενός Μπέη, μαζί με την περιοχή των Γιαννιτσών, το 1385 περίπου, λίγο μετά την κατάληψη του Γυναικόκαστρου και της ευρύτερης περιοχής του το 1383-84. Απελευθερώθηκε από τον τουρκικό ζυγό την 23^η  Οκτωβρίου του 1912, μετά την διήμερη μάχη των Γιαννιτσών στις 19/20 Οκτωβρίου 1912, και από τότε ακολούθησε την τύχη του Ελληνικού κράτους.   

Η Γουμένισσα δημιουργήθηκε πιθανότατα στα ύστερα χρόνια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας (το πότε ακριβώς μας είναι άγνωστο), με την συνένωση τεσσάρων μικρών γεωργοκτηνοτροφικών οικισμών που υπήρχαν στους γύρω λόφους, με τον οικιστικό πυρήνα που πιθανότατα προϋπήρχε στον χώρο της σημερινής Κωμόπολης, για περισσότερη ασφάλεια των κατοίκων τις ταραγμένες εκείνες εποχές.

Για πρώτη φορά αναφέρεται, σε τουρκικό έγγραφο του 15^ου αιώνα, με την ονομασία «Agumendze» (Αλτίκη Σπύρου, Η Γουμένισσα η Παϊκική, Θεσ/νίκη 2002, σ.12). Επί τουρκοκρατίας ονομαζόταν «Γκουμέντζε», «Γκουμέντζια» και «Γουμέντζια». Μετά την απελευθέρωση το 1912 και την ενσωμάτωσή της στον εθνικό κορμό, καταγράφεται επίσημα ως «Γουμένιτσα» και μετέπειτα, το 1926, μετονομάστηκε σε «Γουμένισσα» (ΦΕΚ 401/1926).

Την ονομασία της οφείλει, σύμφωνα με την τοπική παράδοση, σε κάποιον Ηγούμενο τον οποίο απαγχόνισαν ληστές στον τόπο αυτόν. «Γκουμέντζε» ή «Γκουμέντζια» σημαίνει στα τούρκικα τόπος του Ηγουμένου. Κατ΄ άλλους (Max Vasmer, Duridanof), που αγνοούν την τοπική παράδοση, η ονομασία της προέρχεται από την σλαβική λέξη «Γκούμνο» που σημαίνει αλώνι.

Κατακτήθηκε από τους Τούρκους, όπως προαναφέραμε, το 1385 περίπου, μαζί με την περιοχή των Γιαννιτσών, και κατά την διάρκεια της Τουρκοκρατίας ανήκε διοικητικά στον Καζά Γιαννιτσών και από τον 18^ο αιώνα ήταν έδρα Ιεροδίκη, ενώ εκκλησιαστικά ανήκε στην Ι. Μητρόπολη Βοδενών (Έδεσσας).

Η Γουμένισσα ήταν Χριστιανικό θρησκευτικό κέντρο της ευρύτερης περιοχής, καθώς στον τόπο αυτόν και εντός του οικιστικού ιστού, υπήρχαν Σκήτες και Μετόχια Μοναστηριών του Αγίου Όρους (Ιβήρων, Ζωγράφου), του Παναγίου Τάφου, κ.λ.π., με επίκεντρο και σημείο αναφοράς το Μοναστήρι - Ναό της Παναγίας και την θαυματουργή Εικόνα της Θεοτόκου, εφέστιο Εικόνα του τόπου μας. Δεν κατοικήθηκε από Τούρκους έποικους, παρά μόνο από Τούρκους διοικητικούς υπαλλήλους, ούτε κτίστηκε ποτέ τζαμί στην Γουμένισσα.

Με σουλτανικό φιρμάνι είχε ανακηρυχθεί «μουκατάς», δηλαδή πόλη αυτοδιοικούμενη, με προνόμια. Οι κάτοικοί της, όπως και οι κάτοικοι της Γρίβας και της Κάρπης, με Σουλτανικό φιρμάνι του 1696, ήταν απαλλαγμένοι από την εισφορά έκτακτων φόρων (avariz), καθώς ήταν επιφορτισμένοι με την επεξεργασία (υδροτριβή - μπατάνισμα και βαφή) των μάλλινων υφασμάτων (τσόχας) με τα οποία κατασκευάζονταν οι στολές των γενιτσάρων. Το γεγονός αυτό, αλλά και η ενασχόληση των κατοίκων με την αμπελουργία και την σηροτροφία κυρίως, συνέβαλλε στην πληθυσμιακή και οικονομική ανάπτυξη της περιοχής μας. Γνώρισε έτσι μεγάλη ακμή και άνθιση, ιδιαίτερα κατά τον 19ο αιώνα, ως Χριστιανικό - θρησκευτικό, γεωργοκτηνοτροφικό, εμπορικό και βιοτεχνικό κέντρο της περιοχής. Η παραγωγή κρασιού την έκανε γνωστή και πέρα από τα σύνορα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Η Γουμένισσα απελευθερώθηκε από τους Τούρκους στις 23 Οκτωβρίου 1912 και ενσωματώθηκε στον εθνικό κορμό. Από τότε, ακολούθησε την τύχη της υπόλοιπης Ελλάδας.

Κατά την Μικρασιατική εκστρατεία (1919-1922), πολλά παλικάρια της έλαβαν μέρος, και κάποιοι άφησαν την τελευταία τους πνοή στην Μικρά Ασία, πολεμώντας τους Τούρκους.

Επίσης κατά τον 2^ο Παγκόσμιο πόλεμο, πολλά παλικάρια από την Γουμένισσα, όπως και από όλη την Ελλάδα, πολέμησαν στα Βορειοηπειρωτικά βουνά τους Ιταλούς και αρκετοί έχυσαν το αίμα τους αμυνόμενοι του πάτριου εδάφους.

Η Γουμένισσα καταλήφθηκε από τα Γερμανικά στρατεύματα στις 8 Απριλίου 1941 και απελευθερώθηκε τέλη Οκτωβρίου του 1944. Η Θεσσαλονίκη απελευθερώθηκε στις 30 Οκτωβρίου και οι τελευταίες Γερμανικές δυνάμεις εγκατέλειψαν την χώρα μας στις 3 Νοεμβρίου 1944, στις 4 μ,μ, δια της Ειδομένης.

Ακολούθησε ο αδελφοκτόνος εμφύλιος πόλεμος έως και το 1949, με αρκετά θύματα και από τις δύο πλευρές.

Την δεκαετία του 1950-60, πολλοί κάτοικοί της έφυγαν μετανάστες κυρίως στην Δ. Γερμανία, αλλά και σε άλλες χώρες της Β. Ευρώπης, στις ΗΠΑ, στον Καναδά και την Αυστραλία.

Η αμπελουργία αποτελεί και σήμερα κύρια ενασχόληση πολλών από τους κατοίκους, με παραγωγή οίνου ονομασίας προέλευσης «Γουμένισσα» ανωτέρας ποιότητας, ενώ η σηροτροφία παράκμασε και ατόνησε σταδιακά μετά τον 2^ο Παγκόσμιο πόλεμο.

Σήμερα, η Γουμένισσα είναι έδρα της Ιεράς Μητρόπολης Γουμενίσσης, Αξιουπόλεως και Πολυκάστρου, (από το 1991), έχει Νοσοκομείο - Κέντρο Υγείας, δύο Δημοτικά σχολεία, Γυμνάσιο, Λύκειο, ΙΕΚ, είναι έδρα Δασαρχείου, κ.λ.π. Επίσης είναι έδρα πολλών Συλλόγων, Πολιτιστικών, Θεατρικών, Αθλητικών, Εμπορικών, κ.λ.π. οι οποίοι με την δράση τους και τις εκδηλώσεις τους συμβάλλουν στην καλλιέργεια και την ανάπτυξη αξιόλογου πνευματικού, πολιτιστικού και αθλητικού κλίματος.

Πολιούχος της Γουμένισσας είναι η Παναγία, και στον τόπο μας, στην Ιερά Μονή «Παναγίας της Γουμένισσας», (πρώην Ενοριακό Ναό και Προσκύνημα), είναι θρονιασμένη από αιώνες η Θαυματουργή και εφέστιος της Κωμόπολής μας Εικόνα Της, η «Παναγία η Γουμένισσα». 

Η Ιερά Μονή της Παναγίας και η Γουμένισσα, πανηγυρίζουν με λαμπρότητα τον Δεκαπενταύγουστο, από την παραμονή της 15^ης έως και την 17^η Αυγούστου. Με αφορμή την Πανήγυρη αυτή, διεξάγονται πολυήμερες Πολιτιστικές εκδηλώσεις στον τόπο μας, με την ονομασία "Θεοτόκεια".